# منطق سرچ و فیلترها

<div dir="rtl">

این سند دقیقاً توضیح می‌دهد یک کوئری چطور به نتیجه تبدیل می‌شود: چه چیزی امتیاز می‌گیرد، چه چیزی فقط حذف می‌کند، و چرا.

</div>

---

## ۱. آناتومی یک درخواست

<div dir="rtl">

| بخش | نقش | امتیاز می‌دهد؟ |
|---|---|---|
| `q` | تعیین می‌کند چه کسی **مرتبط** است | ✅ |
| فیلترها | تعیین می‌کنند چه کسی **واجد شرایط** است | ❌ |
| `sort` | ترتیب نهایی | ❌ |
| `page` / `page_size` | برش | ❌ |

این تفکیک در Elasticsearch به‌صورت مستقیم به `must`/`should` (بخش امتیازدهی) در برابر `filter` (بخش حذف) نگاشت می‌شود. مزیت عملی: کلاز‌های `filter` توسط ES کش می‌شوند و هزینه محاسبه امتیاز ندارند.

</div>

---

## ۲. ایندکس Elasticsearch

### ۲.۱ آنالایزرها

```jsonc
"english_text": {                    // برای همه فیلدهای متنی
  "tokenizer": "standard",
  "filter": ["lowercase", "asciifolding",
             "english_possessive", "english_stop", "english_stemmer"]
}
"autocomplete_index":  { "filter": [..., "edge_ngram(2,15)"] }   // زمان ایندکس
"autocomplete_search": { "filter": ["lowercase", "asciifolding"] } // زمان کوئری
```

<div dir="rtl">

سه نکته:

1. **`asciifolding`** باعث می‌شود «José» با «jose» پیدا شود.
2. **`english_stemmer`** «engineering»، «engineer» و «engineers» را یکی می‌کند.
3. **آنالایزر متفاوت برای ایندکس و سرچ در autocomplete** حیاتی است: اگر عبارت کاربر هم n-gram شود، «jo» با هر چیزی که حرف «j» دارد مچ می‌شود. با `search_analyzer` جدا، فقط پیشوندها مچ می‌شوند.

### ۲.۲ چرا هر فیلد دو نسخه دارد

</div>

```jsonc
"skills": {
  "type": "text", "analyzer": "english_text",       // برای سرچ متنی
  "fields": {
    "keyword": { "type": "keyword",
                 "normalizer": "lowercase_normalizer" },   // برای فیلتر و facet
    "autocomplete": { ... }                                // برای type-ahead
  }
}
```

<div dir="rtl">

متن آنالایزشده برای فیلتر دقیق و شمارش aggregation قابل استفاده نیست — «project management» به دو توکن شکسته می‌شود و در facet دو ردیف جدا می‌سازد. زیرفیلد `keyword` مقدار خام (فقط lowercase و ascii-folded) را نگه می‌دارد.

### ۲.۳ `dynamic: strict`

mapping عمداً strict است. اگر داکیومنتی فیلدی داشته باشد که در mapping نیست، Elasticsearch کل داکیومنت را رد می‌کند — به‌جای اینکه بی‌صدا نوعش را حدس بزند و بعداً یک facet را خراب کند. یک تست (`test_document_only_contains_mapped_fields`) این قرارداد را قفل کرده است.

### ۲.۴ چه چیزی ایندکس **نمی‌شود**

ایمیل، شماره تلفن و آدرس خیابان **هرگز** وارد ایندکس نمی‌شوند. دلیل صرفاً «حریم خصوصی به‌طور کلی» نیست: اگر ایمیل ایندکس شود، هر کاربری می‌تواند با یک سرچ حدسی وجود یک آدرس ایمیل را تأیید کند (oracle attack). این داده‌ها فقط در Postgres می‌مانند و در لایه سریالایزر ماسک می‌شوند.

</div>

---

## ۳. کوئری کلیدواژه

```python
# apps/search/backends/elastic.py
SEARCH_FIELDS = [
    "full_name^6",       # نام مهم‌ترین سیگنال است
    "job_title^4",
    "skills^3.5",
    "company^2.5",
    "headline^2",
    "past_companies^1.5",
    "industry^1.5",
    "majors^1.5",
    "education",
    "location_name",
    "summary",           # پرحجم‌ترین و کم‌سیگنال‌ترین
    "interests",
]
PHRASE_FIELDS = ["full_name^8", "job_title^6", "skills^5", "company^4", "headline^3"]
```

### ۳.۱ چهار پارامتر کلیدی

| پارامتر | مقدار | چرا |
|---|---|---|
| `type` | `best_fields` | یک پروفایل که «python» را قوی در `skills` دارد، بهتر از پروفایلی است که آن را ضعیف در چند فیلد پخش کرده |
| `minimum_should_match` | `2<70%` | کوئری یک‌کلمه‌ای: مچ اجباری. کوئری سه‌کلمه‌ای: ۷۰٪ کافی است، پس «senior python django» کسی را که فقط دوتایش را دارد هم برمی‌گرداند |
| `fuzziness` | `AUTO` | فاصله ویرایشی متناسب با طول کلمه؛ «pyhton» → «python» |
| `prefix_length` | `1` | حرف اول باید دقیق باشد؛ جلوی انفجار کاندیدها و نتایج بی‌ربط را می‌گیرد |

### ۳.۲ بوست عبارت

<div dir="rtl">

کلاز `should` (با `boost: 4`) هیچ‌وقت نتیجه‌ای را حذف نمی‌کند، فقط امتیاز اضافه می‌کند. اثرش:

| کوئری | بدون بوست عبارت | با بوست عبارت |
|---|---|---|
| `product manager` | کسی که «product» در عنوان و «manager» در خلاصه دارد ممکن است اول بیاید | کسی که عنوانش دقیقاً «product manager» است اول می‌آید |

`slop: 1` اجازه می‌دهد یک کلمه فاصله بیفتد، پس «product marketing manager» هم بوست می‌گیرد ولی کمتر.

</div>

---

## ۴. فیلترها

### ۴.۱ نگاشت پارامتر به فیلد ایندکس

```python
FILTER_FIELDS = {
    "skills":     "skills.keyword",
    "roles":      "job_title_role",
    "seniority":  "seniority_levels",
    "countries":  "location_country",
    "industries": "industry.keyword",
    "companies":  "company.keyword",
}
```

<div dir="rtl">

هر کدام به یک کلاز `terms` تبدیل می‌شوند و بازه تجربه به یک `range`.

### ۴.۲ قاعده OR/AND

</div>

```
?skills=python,django&countries=germany&min_experience=5

⇒ filter: [
     { terms: { "skills.keyword": ["python", "django"] } },   ← OR داخلی
     { terms: { "location_country": ["germany"] } },          ← AND با قبلی
     { range: { "years_experience": { "gte": 5 } } }          ← AND با قبلی
   ]
```

<div dir="rtl">

**چرا این قاعده؟** چون با مدل ذهنی کاربر از یک پنل فیلتر می‌خواند:

- تیک زدن مهارت دومِ **همان دسته** = «یا این یا آن» ⇒ نتایج بیشتر می‌شوند.
- تیک زدن یک کشور در دسته **دیگر** = «و همچنین» ⇒ نتایج کمتر می‌شوند.

اگر مهارت‌ها هم AND می‌شدند، کاربر با تیک زدن مهارت دوم معمولاً به صفر نتیجه می‌رسید و فکر می‌کرد سیستم خراب است.

### ۴.۳ هر دو نگارش کوئری‌استرینگ پشتیبانی می‌شوند

</div>

```
?skills=python,django          # جدا با کاما
?skills=python&skills=django   # پارامتر تکراری
```

<div dir="rtl">

`CommaSeparatedField.get_value()` در حالت دوم از `QueryDict.getlist` استفاده می‌کند (متد `get` فقط آخرین مقدار را برمی‌گرداند — یک باگ کلاسیک). هر دو نگارش نرمال، lowercase، یکتا و به حداکثر ۲۰ مقدار محدود می‌شوند.

</div>

---

## ۵. Facetها

```jsonc
"aggs": {
  "skills":         { "terms": { "field": "skills.keyword",  "size": 25 } },
  "job_title_role": { "terms": { "field": "job_title_role",  "size": 25 } },
  "seniority":      { "terms": { "field": "seniority_levels","size": 25 } },
  "country":        { "terms": { "field": "location_country","size": 25 } },
  "industry":       { "terms": { "field": "industry.keyword","size": 25 } },
  "company":        { "terms": { "field": "company.keyword", "size": 25 } }
}
```

<div dir="rtl">

facetها روی **مجموعه نتایج فیلترشده فعلی** محاسبه می‌شوند، نه روی کل دیتاست. یعنی وقتی کاربر «engineering» را انتخاب کرده، شمارش کشورها فقط مهندس‌ها را می‌شمارد.

دو جزئیات UX که در فرانت‌اند رعایت شده‌اند:

1. **مقدار انتخاب‌شده هیچ‌وقت ناپدید نمی‌شود** — حتی اگر شمارشش صفر شود، وگرنه کاربر نمی‌تواند تیکش را بردارد.
2. **رشته خالی از facet حذف می‌شود** — دیتاست پر از فیلدهای خالی است و یک باکت بی‌نام فقط سردرگمی می‌سازد.

`facets=false` را می‌شود فرستاد تا aggregation اجرا نشود (برای صفحات بعدی که پنل فیلتر تغییری نکرده).

</div>

---

## ۶. مرتب‌سازی

| `sort` | Elasticsearch | PostgreSQL |
|---|---|---|
| `relevance` (پیش‌فرض) | `["_score", {"id": "asc"}]` | `-rank, full_name, id` |
| `-experience` | `years_experience desc, missing _last` | `years_experience desc nulls last` |
| `experience` | `years_experience asc, missing _last` | `years_experience asc nulls last` |
| `name` | `full_name.keyword asc` | `full_name asc` |

<div dir="rtl">

**نکته `missing: _last`:** ۶۴ پروفایل از ۲۸۴ سال تجربه ندارند. بدون این تنظیم، مرتب‌سازی صعودی همه‌شان را اول می‌گذارد و صفحه اول پر از داده ناقص می‌شود.

**نکته tie-break:** همه‌جا `id` به‌عنوان معیار آخر اضافه شده تا صفحه‌بندی پایدار باشد؛ بدون آن، دو رکورد با امتیاز برابر می‌توانند بین صفحه ۱ و ۲ جابه‌جا شوند و یکی دوبار دیده و دیگری اصلاً دیده نشود.

</div>

---

## ۷. Highlight

```jsonc
"highlight": {
  "pre_tags": ["<mark>"], "post_tags": ["</mark>"],
  "fields": {
    "full_name": { "number_of_fragments": 0 },   // کل مقدار
    "job_title": { "number_of_fragments": 0 },
    "skills":    { "number_of_fragments": 3 },
    "summary":   { "fragment_size": 160, "number_of_fragments": 1 }
  }
}
```

<div dir="rtl">

`number_of_fragments: 0` یعنی «کل فیلد را برگردان، نه یک تکه» — برای نام و عنوان که کوتاه‌اند درست است. برای `summary` یک قطعه ۱۶۰ کاراکتری کافی است.

**نکته امنیتی:** snippet برگشتی شامل تگ HTML است ولی محتوایش داده کاربر است. فرانت‌اند آن را با `dangerouslySetInnerHTML` رندر **نمی‌کند**؛ کامپوننت `Highlight` رشته را روی تگ‌های `<mark>` می‌شکند و بقیه را به‌عنوان text node رندر می‌کند. نتیجه یکسان، بدون سطح حمله XSS.

</div>

---

## ۸. بک‌اند PostgreSQL

### ۸.۱ tsvector وزن‌دار

```python
Profile.objects.update(search_vector=(
      SearchVector("full_name",      weight="A", config="english")
    + SearchVector("job_title",      weight="B", config="english")
    + SearchVector("skills_text",    weight="B", config="english")
    + SearchVector("companies_text", weight="B", config="english")
    + SearchVector("industry",       weight="C", config="english")
    + SearchVector("education_text", weight="C", config="english")
    + SearchVector("location_name",  weight="C", config="english")
    + SearchVector("summary",        weight="D", config="english")
))
```

<div dir="rtl">

وزن‌های پیش‌فرض PostgreSQL: A=1.0، B=0.4، C=0.2، D=0.1 — همان سلسله‌مراتبی که در ES با بوست فیلدها ساخته شد.

### ۸.۲ تحمل غلط تایپی

</div>

```python
.annotate(
    text_rank      = SearchRank(F("search_vector"), query),
    name_similarity= TrigramSimilarity("full_name", term),
)
.annotate(rank=Greatest(F("text_rank"), <name_similarity اگر ≥ 0.3>))
.filter(Q(search_vector=query) | Q(name_similarity__gte=0.3))
```

<div dir="rtl">

`Greatest` یعنی یک تطابق قوی نام به‌اندازه یک تطابق قوی متنی ارزش دارد. آستانه ۰٫۳ تجربی است: پایین‌تر نویز می‌آورد، بالاتر «jhon» را رد می‌کند.

### ۸.۳ نگارش کوئری

`search_type="websearch"` استفاده شده، پس کاربر همان نحوی را دارد که از موتورهای جستجو می‌شناسد:

</div>

```
python django            دو کلمه، هر دو لازم (AND)
"product manager"        عبارت دقیق
python or ruby           یکی از دو
python -junior           شامل python، بدون junior
```

### ۸.۴ تفاوت‌های آگاهانه با Elasticsearch

<div dir="rtl">

| موضوع | Elasticsearch | PostgreSQL |
|---|---|---|
| چند کلمه | ۷۰٪ کافی است (بازیابی بالاتر) | همه لازم‌اند (دقت بالاتر) |
| غلط تایپی | روی همه فیلدها | فقط روی نام |
| highlight | highlighter بومی | جایگزینی توکن سمت پایتون |
| facet | aggregation | شمارش در پایتون روی مجموعه فیلترشده |
| مقیاس | میلیون‌ها رکورد | تا حدود ده‌ها هزار رکورد راحت |

این تفاوت‌ها پنهان نشده‌اند: پاسخ API فیلد `backend` دارد و UI هم موتور فعال را نشان می‌دهد. برای دیتاستی با ۲۸۴ رکورد، تفاوت عملاً محسوس نیست — که دقیقاً چیزی است که یک fallback خوب را ممکن می‌کند.

</div>

---

## ۹. محافظ‌ها

<div dir="rtl">

| محدودیت | مقدار | چرا |
|---|---|---|
| طول `q` | ۲۰۰ کاراکتر | کوئری غول‌پیکر = مصرف CPU |
| تعداد مقدار در هر فیلتر | ۲۰ | جلوگیری از `terms` با هزاران مقدار |
| `page_size` | حداکثر ۱۰۰ | جلوگیری از پاسخ چندمگابایتی |
| `page × page_size` | حداکثر ۱۰٬۰۰۰ | صفحه‌بندی عمیق برای انسان بی‌فایده و برای موتور گران است — رد می‌شود، نه اینکه بی‌صدا کوتاه شود |
| rate limit سرچ | ۱۲۰/دقیقه | سرچ گران‌ترین endpoint است |

همه در `SearchRequestSerializer` اعمال می‌شوند، یعنی **قبل** از اینکه چیزی به موتور برسد.

</div>

---

## ۱۰. نمونه‌های عملی

```bash
# ساده‌ترین حالت: همه، مرتب بر اساس نام
GET /api/v1/search/?sort=name

# کلیدواژه
GET /api/v1/search/?q=recruiting

# کلیدواژه + دو فیلتر (خواسته حداقلی صورت تسک)
GET /api/v1/search/?q=leadership&skills=management&roles=human_resources

# چند مقدار در یک فیلتر → OR
GET /api/v1/search/?skills=python,django,react

# بازه تجربه + مرتب‌سازی
GET /api/v1/search/?min_experience=10&max_experience=20&sort=-experience

# صفحه دوم، بدون محاسبه دوباره facetها
GET /api/v1/search/?q=engineer&page=2&facets=false

# تحمل غلط تایپی
GET /api/v1/search/?q=jhon        # john را پیدا می‌کند

# type-ahead
GET /api/v1/search/suggest/?q=mar&limit=5
```